De fiscale behandeling van de eerste eigen woning blijft gelijk aan de thans bestaande regeling. Dit betekent dat zowel het huurwaardeforfait als de aftrek van hypotheekrente gehandhaafd blijven. De kosten die samenhangen met de financiering van de woning (hypotheekrente, afsluitprovisie, kosten hypotheekakte) en de kosten voor periodieke erfpachtcanons blijven eveneens aftrekbaar. De ongewijzigde systematiek geldt alleen voor de eigen woning die als hoofdverblijf dient. De tweede woning wordt belast in Box III. Een bijzondere regeling voor de eigen woning betreft de fiscale behandeling van de kapitaalverzekering. Kapitaalverzekeringen worden in principe overgebracht naar Box III. Voor kapitaalverzekeringen die zijn afgesloten in het kader van de aanschaf van een eigen woning geldt hierop evenwel een uitzondering. Die worden belast in Box I. Voor die polissen blijft een vrijstelling gelden ter grootte van ƒ 267.751. Deze vrijstelling vindt alleen toepassing indien vaststaat dat de uitkering wordt aangewend voor de aflossing van de hypothecaire geldlening die is aangegaan voor de aanschaf van de woning. Ook moeten er 20 jaar premies zijn betaald en mag de hoogste premie niet meer bedragen dan het tienvoud van de laagste premie.

Oudedagsvoorzieningen

Voor oudedagsvoorzieningen geldt momenteel de omkeerregel. De premies zijn aftrekbaar en aanspraken op een pensioen zijn belastingvrij. De latere uitkeringen worden belast. Uiteraard wordt dan ook de in de uitkeringen besloten liggende rentecomponent belast. De omkeerregel als zodanig blijft gehandhaafd. Aanspraken op een pensioenregeling zijn dan ook belastingvrij. Anders dan thans het geval is, kunnen lijfrentepremies evenwel niet meer zonder meer worden afgetrokken van het inkomen. Dat is alleen nog onder strikte voorwaarden mogelijk. De vrijstelling voor kapitaalverzekeringen komt te vervallen, tenzij het gaat om een kapitaalverzekering die is afgesloten in het kader van de financiering van een eigen woning die als hoofdverblijf dient.

Uitgangspunt voor de voorgestelde herziening van het lijfrenteregime is eigenlijk de Witteveen wetgeving voor pensioenen. Daarin is als uitgangspunt genomen dat in 35 jaar een volwaardig pensioen opgebouwd moet kunnen worden. Van een volwaardig pensioen is sprake als het pensioen circa 70% van het eindloon bedraagt. Het voorgestelde lijfrenteregime sluit daarbij aan. In 40 jaar tijd - met inbegrip van AOW en eventuele overige pensioenvoorzieningen – moet een oudedagsvoorziening van 70% van het (eind)inkomen opgebouwd kunnen worden. In het voorgestelde systeem wordt onderscheid gemaakt tussen jaarruimte en inhaalruimte.
De jaarruimte ziet hierbij op de ruimte voor opbouw van oudedagsvoorzieningen met betrekking tot het jaar zelf. De inhaalruimte ziet op de ruimte voor opbouw van oudedagsvoorzieningen met betrekking tot voorgaande jaren. De jaarruimte voorziet in een jaarlijkse aftrek van 15% van het actuele inkomen (behoudens een AOW-franchise van ƒ 30 473). De maximale opbouw bedraagt ƒ 273 198, welk maximum wordt verminderd met hetgeen in dat jaar reeds aan (beroeps)pensioen en FOR is opgebouwd. Deze 15% is een op actuariële grondslagen berekend percentage op basis waarvan circa 70% (eind)inkomen bij een opbouwperiode van 40 jaar kan worden behaald.
De inhaalruimte biedt vervolgens de mogelijkheid om in het verleden opgelopen pensioentekorten op te vullen tot een bedrag van ten hoogste 15% van het actuele inkomen. Daarbij kan men gebruik maken van twee mogelijkheden. De reserveringsregeling biedt iedereen de mogelijkheid de op basis van de jaarruimte vastgestelde ruimte die in de afgelopen vijf jaar niet is benut (inhaal jaarruimte) alsnog te benutten. Belastingplichtigen moeten wel zelf aantonen dat en in welke mate er in de afgelopen vijf jaar sprake is geweest van het onbenut laten van beschikbare ruimte.  De tweede techniek is vergelijkbaar met de huidige derde tranche van de huidige lijfrente-aftrek: een belastingplichtige die bij de aanvang van het kalenderjaar tenminste 39 maar jonger dan 70 jaar is en die aannemelijk maakt dat hij een niet te verwaarlozen pensioentekort over het verleden heeft (voor zichzelf of voor zijn nabestaanden) kan lijfrentepremies in aftrek brengen tot ten hoogste het voor de inhaalruimte geldende maximum (algemene inhaalruimte). In vergelijking met de huidige derde tranche is de leeftijd van 65 verhoogd tot 70, zodat men tot 70 jarige leeftijd de gelegenheid heeft om in het verleden opgelopen pensioentekorten in te halen.

Box II, Belastbaar inkomen uit aanmerkelijk belang

Naast de onevenwichtigheid die voortvloeit uit de voorgestelde herziening van het tarief, treden arbitrageeffecten op door de introductie van de meesleepregeling. Voorgesteld wordt om alle vermogensbestanddelen die rendabel worden gemaakt door ze direct of indirect ter beschikking te stellen aan een vennootschap waarin men een aanmerkelijk belang heeft, ook tot het aanmerkelijk belang te rekenen. Rente-inkomsten op een vordering die een dga heeft op zijn B.V. worden dan belast als winst uit aanmerkelijk belang naar een tarief van 30%. Momenteel worden die rente-inkomsten nog belast naar het progressieve tarief van maximaal 60%. De overheveling naar winst uit aanmerkelijk belang geldt niet alleen voor de rente, maar bijvoorbeeld ook voor huurinkomsten ter zake van een pand dat privé-eigendom is van de dga en dat wordt verhuurd aan de B.V. Daarbij geldt bovendien dat ook de waardestijging van de vermogensbestanddelen als winst uit aanmerkelijk belang wordt belast. Ook bij deze vermogensbestanddelen is een verschil in effectieve belastingdruk merkbaar. De huurpenningen zijn bij de B.V. aftrekbaar en bij de dga belast naar een tarief van 30%. Voor rentelasten geldt dat in principe ook, tenzij het gaat om rente op winstdelende schuldvorderingen.
Voor de aanmerkelijkbelanghouder ontstaan derhalve binnen Box II afwijkende drukverschillen. Op dividend, koerswinst en op de rente op winstdelende schuldvorderingen bedraagt de belastingdruk in totaliteit maximaal 54,5%. Op rente- en huurinkomsten bedraagt de belastingdruk, aangezien die rente- en huurlasten bij de B.V. aftrekbaar zijn, slechts 30%. Door dit drukverschil zou het voordeliger worden om een B.V. te financieren met vreemd vermogen in plaats van met eigen vermogen. Om dit arbitrageproces reeds in de kiem te smoren, staat in de Memorie van Toelichting al aangekondigd dat arbitrageprocessen ten aanzien van de kapitalisatiegraad van een vennootschap scherp in het oog zullen worden gehouden en dat er maatregelen volgen als dat noodzakelijk is.

Box III, vermogensrendementheffing

Met name de internationale kapitaalmobiliteit ligt aan de voorgestelde lagere belastingdruk ten grondslag. Randvoorwaarden bij de invulling waren dat het fiscale stelsel neutraal moet zijn ten aanzien van de fiscale behandeling van beleggingsproducten en uiteraard dat het huidige gebrekkige systeem waarin vermogensinkomsten belastingvrij moet worden aangepast.

De thans voorgestelde grondslagverbreding in combinatie met de boxbenadering zou de draagkrachtgedachte beter tot haar recht doen komen. Hierover kan men evenwel verschillend denken. Binnen het huidige stelsel staat vast dat de mogelijkheid bestaat om belaste inkomsten te transformeren in onbelaste vermogensmutaties. Bovendien zullen belastingplichtigen in de hoogste tariefschijven een voorkeur hebben voor beleggingsproducten die relatief weinig belast dividend en relatief veel onbelaste vermogensmutaties bieden. Doordat men in staat is belastingvrije inkomsten te realiseren, wordt de draagkrachtgedachte geweld aangedaan. Dit effect wordt versterkt door kapitaalvlucht naar het buitenland en de mogelijkheid om (financierings)kosten tot maximaal de omvang van de belaste inkomsten in aftrek te brengen. Uiteraard is hier weinig tegen in te brengen. Echter, het is de vraag of het thans voorgestelde stelsel wel in voldoende mate de toets van het draagkrachtbeginsel kan doorstaan. Daartoe dient de volgende tabel. Daarin is de belastingdruk op het vermogen gerelateerd aan de inkomsten uit dat vermogen. Daaruit blijkt dat de omvang van de belastingdruk gerelateerd aan het inkomen alleen progressief is indien men eenzelfde rendement haalt. Bij een gegeven rendement neemt de belastingdruk toe naarmate het vermogen en dus ook het inkomen stijgt. Echter, in het algemeen zullen vermogende particulieren een hoger rendement maken dan arme particulieren. En uit de tabel blijkt tevens dat de belastingdruk gerelateerd aan het inkomen afneemt naarmate het rendement (en dus het inkomen) toeneemt. Met andere woorden, het is zonder meer aannemelijk dat de belastingdruk op beleggingsinkomen voor vermogende particulieren relatief laag is of zelfs lager kan zijn dan de belastingdruk voor relatief arme particulieren. Daar komt nog bij dat de belastingdruk op beleggingsinkomsten bijna per definitie lager is dan de lastendruk op arbeid. Deels kan dat worden verklaard vanwege de noodzaak het kapitaal lager te belasten in verband met de kapitaalmobiliteit, maar daarmee is nog niet gezegd dat de soms voorkomende tariefsverschillen aanvaardbaar zijn vanuit draagkrachtsoogpunt.

Een ander fenomeen dat uit de tabel blijkt, is dat de belastingdruk wijzigt indien het verwachte rendement wijzigt. Het is met name zo dat de belastingdruk afneemt wanneer het verwachte rendement toeneemt. Daaruit blijkt dat van een fiscaal neutrale behandeling van beleggingsproducten geen sprake is. Beleggingsproducten met een hoog rendement worden fiscaal gunstiger behandeld dan beleggingsproducten met een laag rendement. Overigens wordt dit fiscale effect (enigszins) gemitigeerd doordat beleggingsproducten met een hoog verwacht rendement relatief duur zijn: de prijs wordt zodanig aangepast dat uiteindelijk een gemiddeld marktrendement voor het gegeven risicoprofiel ontstaat. Beleggingsproducten met een gelijk risicoprofiel worden evenwel nog steeds fiscaal ongelijk belast.

Tabel 1, belastingdruk voor een gezin bij een gegeven vermogen en rendement

Vergroening

Eén van de kerndoelstellingen van het kabinet is het milieubeleid. Daartoe zijn en worden ook fiscale maatregelen ingevoerd cq voorgesteld. Het gaat onder andere om een verhoging van de energiebelastingen. Andere voornemens zijn een verhoging van het huidige tarief voor het storten van brandbaar afval met ƒ 100 per ton, het verhogen van de belastingheffing op dieselpersonenauto’s (optimale brandstofmix). Er komt een algemene waterbelasting waarbij de eerste ƒ 60 van de waterrekening onder het lage BTW-tarief werd gebracht, bestrijdingsmiddelen en meststoffen zullen onder het algemene BTW-tarief worden gebracht. Het grondwatertarief wordt in sommige gevallen verhoogd en er wordt een oppervlaktedelfstoffenbelasting ingevoerd. Er komt een belasting op afvalstoffen om hergebruik verder te stimuleren. De motorrijtuigenbelasting op LPG-auto's wordt verder verlaagd.